Erzurum için hazırladığımız derleme; resmî bir rota değildir ve kent ile kuzeyindeki vadiler arasında ikiye ayrılır.
Merkezde hemen her şey birkaç yüz metre içindedir. Anadolu'nun en büyük kapalı avlulu medresesi olan 1310 tarihli Yakutiye Medresesi, Türk-İslam eserleri ve etnografya müzesini barındırır; medrese ile müze tek bir ziyarettir. Yanlarında Erzurum kalesi ile Taşhan olarak bilinen Rüstem Paşa kervansarayı vardır; Erzurum bir sınır kenti olduğu için kitabesi yapıyı ribat olarak adlandırır. Atatürk Evi Müzesi kısa bir adım ötededir: Erzurum Kongresi'nin 1919'da elli iki gün boyunca fiilen hazırlandığı yer.
Tabyalar, on dokuzuncu yüzyılın başından itibaren Rus akınlarına ve istilalarına karşı inşa edilmiş olarak kenti çevreleyen tepelerin üstünde sıralanır; kendi başlarına yarım günlük bir gezidir, iki müze arasına sığdırılacak bir iş değildir.
Erzurum'un kuzeyinde rota uzar. Oltu kalesi, iki derenin buluştuğu yerde bir geçidin üstünde durur; Tortum şelalesi on sekizinci yüzyılda bir heyelanın akarsuyu tıkamasıyla oluşmuştur; Uzundere'nin Çamlıyamaç köyündeki Öşvank ise renkli taş süslemesi ve kabartma figürleriyle tanınan, onuncu yüzyıldan kalma bir Gürcü Bagratlı kilisesidir. Bu üçü bir hat üzerinde sıralanır ve bir arada ele alınır.
