Genel bakış
Sangarios Köprüsü adıyla da anılan ve yöre halkının Beşköprü dediği Justinianus Köprüsü (Justinian Köprüsü), Adapazarı'na beş kilometre uzaklıkta, Bithynia tarihî bölgesinde Sakarya Nehri üzerinde yer alan geç Roma dönemine ait bir taş köprüdür. 527'den 565'e kadar hüküm süren Doğu Roma imparatoru Justinianus tarafından, başkent Konstantinopolis ile imparatorluğun doğu eyaletleri arasındaki ulaşımı kolaylaştırmak için yaptırılmıştır. Neredeyse 430 metre uzunluğuyla o kadar büyüktü ki dönemin yazarları ve şairleri onu kendilerine konu edinmiştir. UNESCO köprüyü 2018'de Geçici Liste'ye almıştır.
Geç Roma tarihçisi Prokopios'a göre köprü, birbirine bağlanmış teknelerden oluşan yüzer bir köprünün yerini almıştır: akıntı tekneleri koparıp sürükleyecek kadar güçlüydü ve bu her olduğunda Sakarya üzerindeki geçiş kesiliyordu. Justinianus'un taş köprü yapma kararının, Konstantinopolis'ten sık sık savaştığı Sasani İmparatorluğu'nun sınırına uzanan eski kral yolunun buradan geçmesinden doğan stratejik önemle de ilgili olduğu düşünülmektedir.
Yapım tarihi yazılı kaynaklardan oldukça yakından saptanabilir. İnşaata, Justinianus'un Trakya'daki bir denetim gezisinden döndüğü 559 sonbaharında başlanmış ve Sasanilerle yapılan barıştan sonra, 562'de bitirilmiştir. Tarihçi Theophanes başlangıcı dünyanın 6052. yılına, yani 559 ya da 560'a yerleştirir; 562'deki tamamlanma ise Paulus Silentiarius ile Agathias'ın imparatoru ve eserlerini öven şiirlerinden çıkarılabilir. Köprü de bir kitabı tarihlendirir: Prokopios geç Roma mimarisi üzerine önemli eseri De Aedificiis'te köprünün hâlâ inşa edilmekte olduğunu söylediği için, bu eserin 560 ya da 561'de ortaya çıktığı kabul edilebilir; bu, genel olarak varsayılandan beş ya da altı yıl erkendir.
Nehir o zamandan beri yer değiştirmiştir. Geniş Sakarya'nın eski yatağı yaklaşık üç kilometre doğuya kaymıştır ve köprü şimdi, antik çağda Melas olarak bilinen, antik adı Sophon olan Sapanca Gölü'nün çıkışındaki küçük Çark Deresi'nin üzerinde durmaktadır.
Köprü tümüyle kireçtaşından yapılmıştır ve iyi korunmuştur. Her iki uçtaki ayaklarla birlikte uzunluğu 429 metre, genişliği 9,85 metre, yüksekliği yaklaşık 10 metredir. Görkemi, her biri 23 ile 24,5 metre genişliğinde olan ve yaklaşık altı metre kalınlığındaki ayaklara oturan kemerlerdedir. Nehrin ortasındaki beş kemeri, biri 19,5, biri 20 metre olan iki kemer daha izler; Çark Deresi şimdi batı yakasındaki kemerlerden birinin altından akar. Nehir yatağının dışında, taşkın alanında, köprüyü sellerden korumak için genişlikleri üç ile dokuz metre arasında değişen beş kemerli geçit daha vardır: ikisi batı kıyısında, üçü doğu kıyısında; doğudakiler tek hatlı bir demiryolunun yapımı sırasında kısmen yıkılmıştır. Kıyının nehir yatağı üzerindeki yedi kemere açıldığı yerdeki iki ayağın her biri yaklaşık 9,5 metre kalınlığındadır. Yedi büyük kemerin uç taşları muhtemelen bir zamanlar haç taşıyordu; yalnızca ikisi günümüze ulaşmıştır.
Nehir içindeki her ayak, akıntıya karşı sivri, akıntı yönünde yuvarlak bir su kesici biçimindedir; tek istisna batı kıyısındaki, dokuz metre genişliğindeki en geniş ayaktır ve iki yüzünde de sivridir. Köprü bu özelliğiyle, çoğu iki yönde de sivri su kesici kullanan bilinen diğer Roma köprülerinden ayrılır.
Uçlarda iki yapı bulunuyordu. Batı ucunda, Roma köprülerinde sık görülen türden bir zafer takı ondokuzuncu yüzyıla kadar ayaktaydı; şimdi yoktur. Doğu ucunda ise işlevi bilinmeyen bir apsis hâlâ durmaktadır; doğuya bakan bu yuvarlak yapının dinî bir sunak olduğu düşünülür ve yüksekliği on bir, genişliği dokuz metredir. Hem takın hem de apsisin 1838'de Léon de Laborde tarafından çizimi yapılmıştır; çizimde köprüye doğrudan açılan, tümüyle kesme taştan, yuvarlak kemerli bir kapı görülür; bir başka taslakta ölçüleri 10,37 metre yükseklik ve 6,19 metre genişlik, ayak kalınlıkları ise 4,35 metre olarak verilir ve ayaklardan birinde döner bir merdiven bulunur. Köprüde ayrıca Agathias'ın Yunanca bir epigramını taşıyan bir yazıt da vardı. Yazıt günümüze ulaşmamıştır, ancak içeriği imparator Konstantinos Porphyrogennetos'un yazılarında korunmuştur.
Bugün bazı uzmanlar köprüyü, Justinianus döneminde tasarlandığı ama hiç gerçekleştirilmediği varsayılan büyük bir kanal projesinin kanıtı olarak okuyor; bu projenin amacı Marmara Denizi'ni Anadolu boyunca açılacak kanallarla Boğaziçi'ni atlayarak Karadeniz'e bağlamak olacaktı. Böyle bir planın en eski kayıtları, imparator Traianus ile Bithynia valisi Plinius arasındaki yazışmalarda yer alır; Plinius orada Sakarya yakınındaki Sapanca Gölü'nden Propontis'e bir bağlantı kazılmasını önermişti. Plinius'un kısa süre sonra ölmesi de dahil birçok nedenle bu projenin hiç uygulanmadığı düşünülmektedir. Moore, Justinianus'un Sakarya'nın Karadeniz'e akan bölümünü batıya, Sapanca Gölü'ne çevirmeyi ve böylece Plinius'un projesini gerçekleştirmeyi planladığını savunur ve köprünün altından geçen nehrin genişliğine kıyasla köprünün muazzam ölçeğine dikkat çeker. Bu iddia uzmanlar arasında tartışmalıdır.
Ne zaman gidilmeli
- İklim
- Across Sakarya as a whole, monthly mean temperatures run from 6.3 °C in January to 23.6 °C in July; the mean stays between 15 and 25 °C in May, June, July, August, September and October; rainfall is heaviest in December (106 mm) and lightest in August (48 mm). Long-term means for 1951-2025 from the Turkish State Meteorological Service (MGM).
