Çatalhöyük, Konya iline bağlı Çumra ilçesinde, Küçükköy yakınlarında, Konya şehrinin 52 kilometre güneydoğusunda ve Çumra'nın on bir kilometre kuzeyinde bir tarih öncesi yerleşimdir. İki höyüğünde MÖ 7000 dolaylarından itibaren, Neolitik boyunca ve Kalkolitik'e kadar insanlar yaşadı. Ören yeri rehberimizin dayandığı Türkçe Vikipedi onu dünyanın en eski yerleşimleri arasında sayar ve doğu höyüğünü muhtemelen şimdiye kadar bulunmuş en eski ve en gelişmiş Neolitik yerleşim olarak niteler. UNESCO onu 2012'de Dünya Mirası Listesi'ne aldı.
En eskiler arasında — ve neden kent deniyor
Dünyanın en eski kenti sorusu sorması kolay, çözmesi zor bir sorudur; bu yüzden Çatalhöyük hakkında söylenenler konusunda kesin olmakta yarar var. Rehberimizin dayandığı anlatım onu bir sıralamanın başına değil, en eski yerleşimler arasına koyar. Bu anlatımda onu ayıran başka bir şeydir: büyüklüğü, barındırdığı insan sayısı ve sanatının gücü. Burada sekiz binden fazla insanın yaşadığı düşünülür; yerleşim bir köyün ötesine geçmişti ve bir kentleşme aşamasından geçiyordu. Çatalhöyük'ün erken bir kent olması bu anlamdadır. Halkı aynı zamanda ilk çiftçi topluluklar arasındaydı ve höyüklerde aşağı yukarı iki bin yıl boyunca kesintisiz yaşandı.
Konya Ovası'nda iki höyük
Ören yeri yan yana iki höyükten oluşur. Doğudaki Çatalhöyük Doğu, Neolitik yerleşimdir ve kazıların yoğunlaştığı asıl höyüktür. Batıdaki Çatalhöyük Batı'ya Kalkolitik'te yerleşildi. Bir zamanlar aralarından Çarşamba Çayı'nın bir kolu akıyordu ve ikisi de erken tarıma elverişli alüvyonlu toprak üzerine kurulmuştu; bugün çevrelerindeki topraklarda buğday yetişir ve Konya Ovası'na bakarlar.
Neolitik'in sonunda doğudaki yerleşim, bir ev katmanını bir öncekinin üzerine kurarak ovanın yirmi metre yukarısına yükselmişti. Kazılar orada on sekiz Neolitik yerleşim katmanı belirledi. Birkaç yüz metre doğuda çok daha geç bir Bizans yerleşimi bulunur, ama tarih öncesi höyükler Tunç Çağı'ndan önce terk edilmişti.
Damdan girilen evler
Bir ayrıntı burayı nasıl hayal ettiğinizi değiştirir. Çatalhöyük'ün evlerine yandan değil, yukarıdan, damdan girilirdi. Doğu höyüğünde bunu, burada yaşadığı düşünülen sekiz bin ya da daha fazla insanla ve yerleşimin ovadan yükseldiği yirmi metreyle birlikte aklınızda tutun; bu erken kasabanın ölçeği netleşmeye başlar.
Kazıyı kim yaptı
James Mellaart doğu höyüğünü 1958'de buldu ve 1961-1963 ile 1965'te kazdı. Batı höyüğünde 1961'de, zirvede ve güney yamaçta iki derin sondaj yaptı; bunlardan çıkan çanak çömlek iki evreli bir Erken Kalkolitik yerleşime işaret etti; ilk evresine tarihlendirdiği mallar Batı Çatalhöyük malları olarak bilinir. Kazılar 1993'te Cambridge Üniversitesi'nden Ian Hodder yönetiminde, İngiliz, Türk, Yunan ve Amerikalı araştırmacılardan oluşan karma bir ekiple yeniden başladı ve aynı çalışma batı höyüğünde yüzey araştırmasını başlattı. Ören yeri 2009'da, listeye alınmasından üç yıl önce UNESCO Geçici Listesi'ne girdi.
Buluntular nerede: Konya Arkeoloji Müzesi
Çatalhöyük'ün Neolitik buluntuları, şehirdeki Konya Arkeoloji Müzesi'nin dikkat çeken eserleri arasındadır; yanlarında müzenin uluslararası ölçekte tanındığı Roma dönemi mermer lahitleri, Roma heykelleri ve Asur Ticaret Kolonileri döneminden hamam mimarisi parçaları bulunur. Türkçe Vikipedi'ye göre Anadolu'da kurulan ilk arkeoloji müzesi ve İstanbul Arkeoloji Müzesi'nden sonra Türkiye'de açılan ikinci müzedir. 10 Aralık 1899'da İstanbul'daki Müze-i Hümayun'un şubesi olarak açıldı, birkaç kez taşındı ve 1962'den beri Sahip Ata Caddesi ile Ahmet Küçük Armağan Sokağı'nın köşesindeki bugünkü binasındadır. Ören yerini ve müzeyi birlikte görmek, höyüğe eşyalarını geri vermek demektir.
Nasıl gidilir, ne zaman gidilmeli
Çatalhöyük Konya'nın 52 kilometre güneydoğusundadır, bu yüzden ziyaret için doğal üs şehirdir. Konya ili genelinde aylık ortalama sıcaklık Mayıs'tan Eylül'e kadar 15 ile 25 °C arasında kalır, Ocak ortalaması ise -0,1 °C'dir; ovadaki açık bir ören yeri yılın sıcak yarısında en rahat gezilir. Ziyaret bilgileri ören yerinin buradaki kendi sayfasında.
