Türkiye'nin en yüksek toprakları, Ağrı Dağı'nın ovaların üzerinde yükseldiği doğu ucundadır, ama dağlar bunun çok ötesine uzanır: Anadolu platosundaki volkanlar, Toroslar'ın tırmanış duvarları, Karadeniz'den neredeyse dimdik yükselen bir sıradağ ve Akdeniz kıyısının üzerinde teleferikle çıkılabilen zirveler. Bu yazı bu sitede rehberi olan dağları ele alıyor; yükseklikler yalnızca o rehberlerin verdiği yerlerde yazılı. Kayağın kendi yazısı var; bu yazı dağların kendisini anlatıyor.
En yüksek üçü: Ağrı, Uludoruk ve Süphan
5.137 metreyle Ağrı Dağı Türkiye'nin en yüksek dağıdır. Ülkenin doğu ucunda, İran'ın on altı kilometre batısında ve Ermenistan'ın otuz iki kilometre güneyinde, Büyük Ağrı ve Küçük Ağrı adlı iki zirvesi olan bir volkandır. Aynı zamanda ülkede günümüzde buzul örtüsü olan tek dağdır: on kilometrekarelik bu örtü Türkiye'nin en büyük buzuludur ve zirveden on bir buzul dili sarkar. Dağ 2004'ten beri milli parktır; yürüyüş ve tırmanış rotaları Büyük ve Küçük Ağrı'yı, Süphan'ı ve Köse'yi, ayrıca Balık ve Küp yüksek göllerini kapsar; bu rotaların GPS verileri ve bir rehber kitabı yayımlanmıştır. İshak Paşa Sarayı da aynı ildedir.
İkinci en yüksek zirve Hakkâri'dedir: Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı'nda, Reşko olarak da anılan 4.135 metrelik Uludoruk. Oradaki Cilo buzullarının yaşı 25.000 yıl olarak verilir; Cilo ve Sirebi teknik tırmanışa uygun birçok zirve arasındadır. Üçüncüsü Van Gölü'nün kuzeyindeki 4.058 metrelik Süphan Dağı'dır: zirvesinde bir lav kubbesi ve buzul gölleri, tepesinde bir buzul örtüsü olan sönmüş bir volkan. Çıkışların çoğu doğudan yapılır: tırmanıcılar Aydınlar köyünden başlar, yaklaşık 2.500 metredeki Şekerpınarı ya da Süphan Yaylası'nda kamp kurar ve zirveye çıkıp dönmek için 8-10, bazen 12 saate ihtiyaç duyar. Yaz sezonu Haziran sonundan Eylül ortasına kadar sürer ve zirvenin aşağısında Van Gölü uzanır.
İç Anadolu'nun volkanları
3.917 metrelik Erciyes Dağı Kayseri'nin güneyinde yükselir: İç Anadolu'nun en yüksek, Türkiye'nin beşinci en yüksek dağı. Püskürmeleri, Kapadokya manzarasının sonradan oyulduğu malzemeyi biriktirdi; Hititçe adı Beyaz Dağ anlamına geliyordu. Dört mevsim dağıdır: tırmanıcılar dağcılık ve buz tırmanışı için gelir, yazın trekking turları düzenlenir ve Kayseri ile Niğde arasındaki göller bölgesinden Kapuzbaşı şelalelerine yapılan yürüyüş bölgenin iyi uzun yürüyüşlerinden biridir. Kayseri merkezden Develi yönüne giden minibüsler Hisarcık'taki kayak merkezine uğrar.
Aksaray ile Niğde sınırındaki Hasan Dağı ikiz bir volkandır: zirve kraterinde bir krater gölü bulunan 3.268 metrelik Büyük Hasan ve 2.844 metrelik Küçük Hasan. Türkiye'nin en genç volkanik dağları arasındadır ve 2020'deki bir depremden sonra üzerinde fumaroller belirdi. Çatalhöyük halkı yamaçlarının çevresinden obsidyen toplardı ve o yerleşimden bir duvar resminin bu dağı gösterdiği bazılarınca kabul edilir. Güneydoğudaki iki dağ Nemrut adını paylaşır: Kommagene Kralı I. Antiokhos'un tümülüsünün 2.150 metrede durduğu Adıyaman'daki Nemrut Dağı ve kalderası 2.247 metrede beş göl barındıran, Bitlis'te Tatvan yakınındaki volkan.
Toroslar: Aladağlar, Davraz ve kıyı
Niğde, Kayseri ve Adana arasındaki Aladağlar, Toroslar'ın en yüksek zirvelerini barındırır. Kızılkaya 3.771 metreye ulaşır, dört zirve 3.700 metreyi, elliden fazlası 3.500 metreyi aşar; yüksek kaya duvarları, derin vadileri ve buzul gölleriyle sıradağ Türkiye'nin en çok rağbet gören tırmanış alanlarından biridir. Burada tırmanışın uzun bir geçmişi var: jeolog Franz Schaffer 1901'de Alacabaşı'na tırmandı, 1927'de bir sefer Demirkazık, Kızılkaya ve üç zirveye daha ilk tırmanışları yaptı. Rehberler, pansiyonlar ve bungalovlar milli parkın hemen dışında, kuzey tarafında Çukurbağ ve Demirkazık'ta, güneyde Ulupınar ve Kapuzbaşı'nda bulunur.
2.635 metrelik Davraz Dağı Isparta'nın üstünde, Eğirdir Gölü ile Kovada Gölü arasında yükselir. Zirveye üç rota çıkar; Sav kasabasının yukarısından başlayan batı rotası yazın teknik ekipman olmadan bir günde yapılabilir. Kıyıda, Beydağları milli parkı içinde Tahtalı Dağı Kemer'in üstünde 2.365 metreye yükselir ve Olimpos Teleferik kıyıdan zirveye çıkar; patikalar yürüyerek yaklaşık dört saatlik Beycik köyüne ve yaklaşık altı saatlik Çukuryayla'ya iner. Ölüdeniz'in üstünde bir teleferik Babadağ'a 226 metreden 1.900 metredeki zirve istasyonuna çıkar; yamaç paraşütçüleri lagünün üzerindeki üst istasyonlarından havalanır.
Kaçkarlar ve Karadeniz dağları
Kaçkarları farklı kılan, arazinin ne kadar hızlı yükseldiğidir. 4.000 metreye yaklaşan zirveler denizden ancak otuz kilometre içeride, aralarında buzul gölleri ve alpin çayırlarla, Rize, Artvin ve Erzurum'a yayılan 52.967 hektarlık bir milli parkın içinde durur. Bilinen başlangıç noktaları Rize tarafında Ayder ve Artvin tarafında Yusufeli'ye 56 kilometre uzaklıktaki Olgunlar köyüdür. Başlıca etkinlikler trekking ve dağcılıktır; müdürlüğün listesinde heli-ski de var.
Daha batıda, Rize'de Ovit Yaylası İkizdere ilçesinde 2.640 metrededir ve yazın trekking ve dağcılık için kullanılır. Gümüşhane'de Çakırgöl, yaylalar arasında 2.500 metrede, dağcıların tırmandığı Deve Boynu zirvesine yakın bir buzul gölüdür. Kastamonu ile Bartın arasındaki Küre Dağları ormanlıktır ve kanyonlarla yarılmıştır; adları, bakır cevherinin eritildiği ocakların eski adı olan küreden gelir.
Şehirlerin ve Ege'nin üstündeki dağlar
Uludağ Bursa'nın güneyinde 2.543 metreye yükselir ve 1961'den beri milli parktır; teleferik de karayolu da yukarı çıkar, kuzey ve güney yamaçlardaki patikalar vadileri ve tepeleri birbirine bağlar. Palandöken'in yamaçları Erzurum merkezine yalnızca on dakika uzaklıkta başlar. Tunceli ile Ovacık arasındaki Munzur vadisinin üstünde Munzur dağları 3.300 metreye yükselir; Mercan ve Munzur vadileri bu dağları yarar.
Kaz Dağı (İda Dağı), efsanelerin kutsal dağıdır ve başta Troya olmak üzere antik yerleşimlerle çevrilidir; Türkmen köylüleri her yıl Ağustos'un son on beş gününde Sarıkız Tepesi'nde Sarıkız şenliğini düzenler. Bugünkü Beşparmaklar olan Latmos sıradağları Bafa Gölü kıyılarından yükselir; bir zamanlar Bizans manastırlarına giden eski patikalar bugün Karia Yolu'nun bir bölümünü Herakleia kalıntılarının ve sekiz bin yıl öncesine tarihlenen kaya resimlerinin yanından geçirir. Denizli'nin üstündeki Honaz Dağı ovadan kısa bir mesafede 2.500 metreye tırmanır; bu da onu bir yamaç paraşütü alanı yapar.
Dağlardan geçen uzun yürüyüş yolları
İşaretli birkaç rota dağları günler ya da haftalar boyunca yürünebilir kılar. Likya Yolu, dağların kayalık bir kıyıdan dik biçimde yükseldiği yerde Fethiye'den Antalya'ya 760 kilometre uzanır; çoğunlukla Roma yolları, eski patikalar ve katır yolları üzerindedir. St. Paul Yolu iki uzun yolun daha yabani olanıdır: deniz seviyesinden 2.200 metreye tırmanır, isteğe bağlı olarak yaklaşık 2.800 metrelik iki zirve de vardır. Efeler Yolu, Nif Dağı ve Bozdağ sıradağlarını ve Aydın dağlarını 500 kilometre boyunca, yürüyüşçülerin konaklayabileceği köylerde biten etaplarla geçer.
Ne zaman gidilir, güvende nasıl kalınır
Aladağlar'da tırmanış yılı şöyle işler. Kış yoğun kar, tipi ve uzun süren don dönemleri getirir. Havalar ısınırken ilkbahar çığların en sık düştüğü dönemdir; Şubat ile Mayıs arasında tırmanan herkes çığ koşullarını yakından izlemelidir. Haziran ve Temmuz daha fazla hareket, daha uzun günler ve bol su getirir; Ağustos ve Eylül havanın en istikrarlı olduğu aylardır, ama yaz sonuna doğru kaynaklar kurur ve tırmanıcılar kendi sularını taşımak zorundadır. Kıyı rotalarında takvim tersine döner: Likya Yolu ilkbahar ve sonbahar içindir, çünkü yaz uzun günler için fazla sıcaktır.
Aladağlar aynı zamanda Türkiye'de en çok dağcılık kazasının kaydedildiği yerdir; oradaki tırmanıcılardan, acil durumda iletişim kurulabilmesi için tırmanışlarını jandarmaya bildirmeleri istenir. Deneyimi olmayan herkes yalnızca rehberle tırmanmalıdır. Her dağın bu sitedeki kendi sayfasında pratik bilgiler yer alıyor.
