Genel bakış
Kutsal Haç Kilisesi, Van Gölü'nün ikinci büyük adası olan Akdamar'dadır. Gevaş ilçesi sınırları içinde, Van'ın elli kilometre batısında ve kıyıdan yaklaşık dört kilometre açıktadır; geçiş yirmi dakika kadar sürer. Yapı, restorasyonun ardından 2007'de anıt müze olarak açıldı.
Kilise adını adadan alır, adanın adı ise yörede bir efsaneyle açıklanır. Adada yaşayan bir rahibin kızı Tamara'yı karşı kıyıdan bir genç sever ve her gece yüzerek onu görmeye gelirmiş. Bir gece fırtına onu yakalamış ve genç, Tamara'nın adını — Ah Tamara — haykırarak boğulmuş. Bunu duyan kız acıdan ölmüş ve o günden sonra adaya Ahtamar, Akdamar denmiş.
Ana yapı, 908'den 1021'e kadar Abbasi hâkimiyeti altında Van ve çevresini elinde tutan Vaspurakan Krallığı'nın hükümdarı I. Gagik Ardzruni tarafından 915 ile 921 arasında yaptırıldı. Mimarı Manuel'dir ve kilise bir saray kompleksine aitti.
1021 ve 1022'de Bizans İmparatoru II. Basileios krallığa son verdi; son kral Senekerim kırk bin Ermeniyle birlikte Sivas'a ve kısmen Kayseri çevresine nakledildi. İlhakla birlikte kilise bir saray kilisesi olmaktan çıkıp manastıra dönüştü. Ana yapıya çeşitli bölümlerin eklendiği 1113'ten 1895'e kadar bölgedeki Ermeni patrikliğinin merkezi olarak hizmet verdi; 1895 ve 1915 olaylarından sonra terk edildi. Adanın kendisi ise 1918'de bırakıldı.
Bugün görülen yapı topluluğu sekiz bölümden oluşur: Kutsal Haç Kilisesi, Katolikos I. Zakarya'nın şapeli, Katolikos Tomas'ın cemaatuni, çan kulesi, hizmet binası, Aziz Stefanos Şapeli ve mezarlık.
Plan olarak yapı, dört loblu, dört yapraklı yonca gibi, merkezi kubbeli bir haçtır. Orta mekân yüksek bir kasnak üzerindeki kubbeyle örtülüdür ve dıştan piramit biçimli bir külah olarak görünür; iç mekâna yukarı doğru çekiciliğini veren kasnağın yüksekliğidir. Batıda ve güneyde kapılar vardır, yapının çevresine sonradan binalar eklenmiştir. Batı girişine cemaatunidan geçilir; sivri kemer altında içeri doğru kademelenen silmeler ve bordürlerle çerçevelenmiş, mukarnas, rumi kıvrımları, haç motifleri ve torus silmelerle zengin biçimde işlenmiş bir portaldan girilir.
Dünyanın dört bir yanından gelen ziyaretçilerin asıl görmeye geldiği şey, dış duvarlardaki figürlü taş işçiliğidir. Sahneler arasında Yunus peygamber, annesi Meryem'le birlikte Hristos Pantokrator, Vaspurakan prensi Hamazasp ile kardeşi Sahak, Davut ile Golyat, İlyas ve Adem peygamberler, Aziz Tomas ile Sarefat'lı dul kadın, Adem ile Havva ve yasak meyve, ateş fırınındaki üç İbrani genç ve aslan inindeki Daniel yer alır. Batı cephesinde, ortadaki pencerenin solunda Kral I. Gagik gösterilmiştir; pencerenin sağında ise kilisenin bir modelini Hristos'a sunmaktadır.
İçeride havarilerin, Lazar'ın diriltilmesinin, Kudüs'e girişin, Hristos'un dağda görünüm değiştirmesinin, göğe yükselişin, çarmıha gerilmenin, mezar başındaki kutsal kadınların, cehenneme inişin ve Hristos'un Magdalalı Meryem'e görünüşünün kabartmaları bulunur.
Kiliseyi çepeçevre saran figürlü kabartmalar gövdede dolgun, yüzde ise yassıdır. Bu yüzden biçimler güneş ışığında heykel gibi canlanır, gölgede ya da puslu havada donuklaşır. 2015'te alan UNESCO Dünya Mirası geçici listesine alındı.
Ne zaman gidilmeli
- İklim
- Across Van as a whole, monthly mean temperatures run from -3 °C in January to 22.4 °C in July; the mean stays between 15 and 25 °C in June, July, August and September; rainfall is heaviest in April (55 mm) and lightest in August (6 mm). Long-term means for 1939-2025 from the Turkish State Meteorological Service (MGM).
