Arkeolojik çalışmalar Van’ın tarih öncesini, MÖ 5000 ile 3000 arasındaki Kalkolitik’in başlangıcına kadar götürür. Burada devlet kuran ilk halk yaklaşık MÖ 2000’de Hurrilerdi. Onlardan inen yerel halklar yaklaşık MÖ 900’de, başkenti Tušpa — Van’ın kendisi — olan Urartu’yu kurdu ve MÖ 612’ye kadar Urartular, güneyde yukarı Mezopotamya’ya kadar uzanan toprakları yönetti.
Eski kentin üzerindeki uzun kaya olan Van Kalesi, MÖ 9. yüzyılda kral Sarduri tarafından yaptırıldı. Asurlular MÖ 7. yüzyılın başında Mezopotamya’dan Anadolu’ya akın ederek kaleyi alınca, Urartular Tušpa yakınında yeni bir kent, Rusahinili — Toprakkale — kurdu ve oradan sürdürdü. Medler Urartu krallığına MÖ 612’de son verdi.
Sonrasında hiçbir şey uzun süre durağan kalmadı. Medler kalıcı bir düzen kuramadı ve Persler tarafından yenildi; Van ve çevresi MÖ 332’ye kadar Pers, İskender’in doğu seferinden sonra MÖ 129’a kadar Makedon, MÖ 88’e kadar ise Part elinde kaldı. Daha sonra bölge Roma ile Sasaniler arasında savaş nedeni oldu. MS 395’e kadar Sasani, sonrasında Bizans elinde kaldı. Halife Osman döneminde, Bizans’ı yenen Müslüman orduları 644’te Van’ı ve çevresini aldı ve Emevî ile Abbâsî yönetimi izledi.
